Op 29 juli 1693, tijdens de Negenjarige oorlog, vond op het grondgebied van de huidige gemeente Landen een bloedig treffen plaats tussen Europese mogendheden. Het Franse leger van Lodewijk XIV (ca. 70.000 man, aangevoerd door maarschalk de Luxembourg) stond er tegenover een geallieerde troepenmacht (ca. 50.000 man), onder bevel van Willem III van Oranje, stadhouder van de Nederlandse Republiek en sinds 1688 koning van Engeland. Onze streken - de zuidelijke Nederlanden - vielen in die periode onder de regering van de Spaanse Habsburger koning Karel II. Spanje had zich in deze oorlog geschaard aan de kant van de Grote Alliantie, om de Franse expansiedrang tegen te gaan.

De veldslag rond Neerwinden begon rond 4 uur 's ochtends met indrukwekkend kanonnenvuur vanaf de geallieerde linie naar de Franse linie. De Franse infanterie viel de vooruitgeschoven stellingen van de geallieerden aan in Rumsdorp-Neerlanden en probeerde meermaals Neerwinden en Laar in te nemen. Na drie pogingen braken ze door. Een indrukwekkend cavaleriegevecht brak los op de velden rond de Heilige Kruiskapel. De slag duurde in totaal 12 uren en liep uit op een nederlaag voor het geallieerde leger. Aan beide zijden waren de verliezen echter hoog. De Fransen telden ca. 9.000 doden en gewonden, de geallieerden ca. 15.000. Veel vluchtende soldaten stierven door verdrinking in de Kleine Gete. Ondanks de zware verliezen was de impact van deze slag op het verdere verloop van de oorlog eerder beperkt. Jammer van de vele zinloos gesneuvelden...

Het is een beklijvend verhaal, ook voor onze lokale bevolking. De dorpen Neerlanden, Rumsdorp, Neerwinden en Laar leden erg onder het oorlogsgeweld en bleven zwaar gehavend achter. Een jaar na de slag lagen er in het gebied nog steeds lijken en skeletten, van paarden en soldaten. Het grondwater geraakte verontreinigd, ziekten braken uit. De velden bleven onbewerkt en geraakten geheel bedekt met klaprozen. De Schotse reiziger Lord Perth schreef hierover in 1694: "alsof het bloed van vorig jaar wortel had geschoten en in de vorm van klaprozen weer aan de oppervlakte was gekomen".

En toch kwam het leven er uiteindelijk weer op gang. Hoeven en kerken werden hersteld of heropgebouwd, de bevolking groeide weer aan, akkers werden terug bewerkt. Dit toont de veerkracht van onze rijke landbouwstreek.

Omwille van de landbouweconomie bleef de streek nadien gespaard van industrialisatie en verstedelijking. Dat maakt dat het landschap van vandaag nog grotendeels hetzelfde is gebleven als het landschap ten tijde van de slag. De soldaten en het krijgsgewoel zijn gelukkig verdwenen. Wat overblijft is de herinnering, het landschap en enkele archeologische restanten.

 Ontdek het slagveld

In 2023 stond de IOED mee aan de wieg van drie luisterwandelingen over de slag bij Neerwinden. Aan de geallieerde kant van het slagveld ontdek je het verhaal vanuit geallieerd perspectief, aan de Franse kant vanuit Frans perspectief. Een derde wandeling is korter en is inhoudelijk ook meer geschikt voor jonge gezinnen.

Verteller Geert neemt jou vanuit zijn verwondering mee in de geschiedenis en laat daarbij kenners aan het woord.

Deze Nederlandstalige luisterwandelingen werden gerealiseerd door Beluister vzw, voor de stad Landen. Momenteel werken zij aan vertalingen naar het Engels, Frans en Duits. 

De geallieerde slagveldwandeling

Deze wandeling neemt jou mee vanaf het grote legerkamp van de geallieerden, waar Willem III van Oranje - door de verrassende komst van de Fransen - besliste om op één nacht tijd het terrein en zijn troepen klaar te maken voor een veldslag. Je volgt de troepen naar de strijdlinie en het centrum van de slag. Via Neerwinden en Laar keer je terug, naar de plek waar geallieerde soldaten de Kleine Gete over vluchtten.

Je vindt de route en de luisterverhalen hier.

De Franse slagveldwandeling

Bij deze wandeling volg je de Franse rechtervleugel bij hun aanval op Rumsdorp. In het centrum van de slag volg je de cavalerie bij hun doorbraak door de geallieerde linie. Via Neerlanden keer je terug. Onderweg hoor je verhalen over de Franse oorlogsbuit, over de impact op de lokale bevolking, over de verzorging van de gewonde soldaten. Eén van die gewonden was Patrick Sarsfield, een beroemde Ierse volksheld. 

Je vindt de route en de luisterverhalen hier.

De korte slagveldwandeling

Deze korte wandellus situeert zich in het kerngebied van de slag, rond de Heilige Kruiskapel. Je hoort een beknopt en kindvriendelijk verhaal over de volledige veldslag. 
Hoe groot waren de legers, hoe en waarom vochten ze, waarom hadden ze zoveel paarden bij, ...?

Je vindt de route en de luisterverhalen hier.

Live gegidste slagveldwandelingen

Wil je het slagveld verkennen met een groep en zoek je een (re-enactor)gids? 

Contacteer dan de Cultuurdienst van de stad Landen via cultuur@landen.be.

Zij zoeken dan samen met jou en de gids naar een geschikte datum. Duurtijd en route zijn bespreekbaar.

 Educatie

In 2025 werkte de IOED voor de stad Landen een educatief pakket uit rond de korte slagveldwandeling. 

Kinderen uit het 4de tot 6de leerjaar maken kennis met het verhaal van deze grote Europese veldslag, zowel in de klas als op het slagveld zelf. Het educatief materiaal bevat invalshoeken vanuit meerdere onderwijsdoelen en legt links naar de leefwereld van de kinderen.

Educatief pakket 4de-6de leerjaar
MEER INFO

 Archeologische resten van de slag

Tijdens archeologisch onderzoek in 2020 aan de rand van het dorp Laar, vonden de archeologen van ARON sporen van een militaire gracht. Aan de hand van de schaarse vondsten in de grachtvulling linkten de archeologen deze gracht aan de slag bij Neerwinden van 1693 of van 1793.

De slag van 1793 was echter een heel mobiele slag, terwijl men bij de slag van 1693 vooraf verschansingen had gegraven rond de dorpen, zoals onderstaande manuscriptkaart toont.

In 2021 zette de IOED een metaaldetectieproject op poten, ter ondersteuning van het archeologisch onderzoek bij de hermeanderingswerken aan de Kleine Gete tussen Eliksem en Wange. 

Dit project gebeurde in samenspraak met de VMM en het archeologisch studiebureau RAAP. Dankzij de hulp van Detectum en Erik Wauters haalde onze groep metaaldetectoristen een heleboel interessante vondsten uit de oude Getebedding en de storthopen. Vele van die vondsten waren te linken aan de slag bij Neerwinden van 1693, meer bepaald het geallieerde kampement vóór de slag en de vlucht van de geallieerden aan het einde van de slag. 

Enkele voorbeelden: 

  • kleine loden musketkogels (voor pistool of karabijn) met de gietprop er nog aan, haastig gegoten voor de slag
  • een pistoolloop
  • bolronde knoopjes van een uniformjas
  • een karabijnloop met daarin een meervoudige lading 

Erik Wauters bundelde deze vondsten samen met andere materiële getuigen in een interessante publicatie over het krijgsgeweld aan de Kleine Gete in 1693 (slag bij Neerwinden) en 1705 (doorbraak van de Brabantse linie in Wange). Je vindt deze publicatie integraal op Academia.

Event 'De slag bij Neerwinden'

Tijdens het event op 26 juli 2026 kan je enkele archeologische vondsten bekijken aan het standje van de IOED.

Daarnaast kan je het historisch bivak ontdekken van vzw en organisator "Regiment Spinola". Ontdek samen met ons het slagveldlandschap, te voet (zaterdag) of per huifkar (zondag). Of neem een kijkje bij de standjes van onze lokale ondernemers en verenigingen die een link hebben met oude ambachten en/of het verhaal van de slag uitdragen. Hapjes en drankjes maken de beleving compleet!

Meer info over het event

 Interessante links

De slag bij Neerwinden 1693 op andere websites:

Lectuur:

  • Erik Wauters (2023) Krijgsgeweld aan de Kleine Gete te Wange (1693-1705). De materiële getuigen. Verschenen in Ons Landens Erfdeel jg. 46, nr. 110 en op Academia.
  • Ruben B. Van Luyck (2008): Maps of Battles, Battle of Maps: News cartography of the Battle at Neerwinden, Flanders, 1693
  • (Even geduld, deze lijst is nog in de maak)

Cartografie en iconografie:

  • In online databanken is ook veel materiaal te vinden, vooral op Gallica (FR) en Rijksmuseum (NL). (Even geduld, we werken nog aan een lijst met directe hyperlinks.)